مسئولیت بین المللی نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی در عراق

علی داعی

چکیده
  در طول هشت سال دفاع مقدس حدود 40٠٠٠ ایرانی به اسارت نظامیان عراقی درآمدند .علی رغم اینکه دولت عراق طرف کنوانسیون های 1949 ژنو و ملزم به قو اعد عرفی حما یت از اسیران
جنگی بود، ابتدایی ترین حقوق اسیران جنگی ایرانی رعایت نمی شد. تا حدی که می توان گفت عملکردعراقی ها در این زمینه کلکسیونی از موارد نقض عمده حقوق بین الملل بشردوستانه بود . با توجه به اینکه این اقدامات جنایت جنگی محسوب و موجب مسئولیت کیفری فردی و مسئولیت بین الملل ی دولت براساس حقوق بین الملل می شوند، در این جستار ضمن بررسی اصول و قواعد مربوط به حمایت از اسیران
جنگی در حقوق بین الملل بشردوستانه، با استناد به دو گزارش هیأت های تحقیق دبیرکل سازمان ملل درسالهای 1985 و 1988 ، گزارش های بازدید نمایندگان کمیته بین المللی صلیب سرخ از بازداشتگاههای اسیران ایرانی در عراق، مصاحبه با تعدادی از اسیران آزاد شده ایر انی و کتب خاطرات آنان، موارد نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی در عراق مستند خواهد شد . به دنبال آن مسئولیت کیفری جنایتکاران جنگی عراقی و مسئولیت بین المللی دولت عراق مطرح و شیوه های جبران خسارت اسیران جنگی ایرانی موردبررسی قرار خواهد گرفت.
واژگان کلید ی: اسیران جنگی، کنوانسیون سوم ژنو، قربانیان نقض های عمدة حقوق بین الملل بشردوستانه، تکلیف رعایت و تضمین رعایت، مسئولیت کیفری فردی، مسئولیت بین المللی دولت،شیوه های جبران خسارت.
∗ . دانشجو ی دورة دکترای حقوق بین الملل دانشگاه علامه طباطبایی. نگارنده بر خود فرض می داند از راهنماییهای استادگرامی جناب دکتر امیرحسین رنجبریان در تکمیل مقاله تقدیر و تشکر نماید.
مجلة حقوقی / شمارة سی و هشتم/ بهار  تابستان 1387 92
مقدمه
نیروهای مسلح عراق در 31 شهریور سال 1359 شمسی با تهاجمی غافلگیرانه و تمام
عیار از مرزهای ایران اسلامی گذشته و مسافتی به طول 1500 کیلومتر از نوار مرزی کشورمان را
به اشغال خود درآوردند. این گونه بود که جنگی هشت ساله بر ملت ایران تحمیل شد؛ جنگی که
تلفات و قربانیان فراوانی به دنبال داشت. یک دسته از قربانیان این جنگ نابرابر، اسیران جنگی
ایرانی بودند که در بازداشتگاههای اعلام شده، مخفی یا زندان های مخوف عراق، هدف انواع
رفتار غیرانسانی و انتقام جویی رژیم حاکم در عراق قرار داشتند و علی رغم اینکه ایران و عراق
طرفهای کنوانسیون سوم 1949 ژنو بودند، 1 ابتدایی ترین حقوق اسیران جنگی ایرانی رعایت
نمی شد. تا حدی که می توان گفت عملکرد عراقی ها در این زمینه کلکسیونی از موارد نقض عمدة
کنوانسیون سوم ژنو بود.
هدف از نگارش این مقاله آن است تا ضمن آشنایی با حقوق اسیران جنگی بر پایة حقوق
بین الملل بشردوستانه، موارد نقض حقوق اسیران ایرانی در عراق احصاء و به دنبال آن جوانب
مختلف مسئولیت های ناشی از نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی در بازداشتگاههای عراق بررسی
شود تا مسئولیت دولت عراق به دست فراموشی سپرده نشود و عاملان آن نیز بدانند روزی ب ه
دست عدالت سپرده خواهند شد. نوآوری این جستار در آن است که تاکنون این موضوع به عنوان
موضوعی خاص مورد بررسی قرار نگرفته است.
به منظور اثبات موارد نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی در عراق، علاوه بر استناد به
اظهارات اسیران ایرانی آزاده شده، با توجه به اینکه دسترسی به گزارش های کمیته بین المللی
صلیب سرخ به همت کمیسیون حمایت از اسراء و مفقودین نیز فراهم شد، موارد نقض حقوق
اسیران جنگی ایرانی به واسطه استناد به مصاحبه ها، گزارش های بازدید کمیتة بین المللی صلیب
سرخ از بازداشتگاههای اسیران ایرانی در عراق و دو گزارش هیأت های تحقیق دبیرکل سازمان
ملل در سال های 1985 و 1988 مستند شده و در مواردی به کتب خاطرات اسیران ایرانی آزاد
شده نیز ارجاع داده شده است. با توجه به اینکه نگارنده خود نیز قریب هشت سال را در
بازداشتگاههای عراقی سپری کرده است و خود شاهد و قربانی بسیاری از نقض های حقوق
بشردوستانه بوده است؛ به نظر می رسد که با استفاده از این روش جای هیچ گونه شبه در
راستی آزمایی موارد مطروحه باقی نماند.
کوتاه سخن آنکه، در این جستار با قواعد و ساز و کارهای حقوق بین الملل بشردوستانه
1335 ب ه کنوانسیون سوم /12/ 1957 برابر با 02 /02/ 1334 و ایران در تاریخ 20 /11/ 1956 برابر با 25 /02/ 1. عراق در 14
ملحق شدند. رک.
http://www. icrc. org/ihl. nsf/WebSign?ReadForm&id=375&ps=P
93 مسئولیت بین المللی نقض حقوق ...
در حمایت از اسیران جنگی آشنا می شویم ، موارد نقض حقوق اسیران ایرانی در عراق را اثبات
می نماییم، مسئولیت کیفری فردی و مسئولیت بین المللی دولت عراق و تاثیر تحولات عراق بر
مسئولیت بین المللی ناشی از نقض حقوق بشردوستانه نسبت به اسیران جنگی را طرح و شیوه های
جبران خسارت اسیران ایرانی را بررسی کرده و توصیه هایی در این زمینه ارائه می دهیم. در ضمن
به منظور احتراز از اطاله کلام در این مقاله از علائم و اختصارات زیر استفاده شده است:
ک 1 (کنوانسیون اول 1949 ژنو)؛
ک 2 (کنوانسیون دوم 1949 ژنو)؛
ک 3 (کنوانسیون سوم 1949 ژنو)؛
ک 4 (کنوانسیون چهارم 1949 ژنو)؛
پا 1 (پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو)؛
پا 2 (پروتکل دوم الحاقی به کنوانسیونهای ژنو).
گفتار اول
حمایت از اسیران جنگی در حقوق بین الملل
در دوران کهن اسارت با مرگ و یا بردگی مترادف بود . تنها در تمدن های بزرگی مانند
تمدن ایران باستان 2 و یا بعدها در دوران تمدن اسلام، اسیران جنگی به نوعی تحت حمایت قرار
داشتند. 3 این رویه تا آغاز قرن هفدهم م یلادی ادامه داشت تا اینکه رفته رفته تلاش علمای حقوق
و منادیان انسان گرایی به ثمر نشست و در پایان قرن هفدهم میلادی، تدوین اصول و قواعد
مربوط به حمایت از اسیران جنگی و تحول در این راستا آغاز شد. این قواعد تا مدتها جنبة عرفی
داشتند ولی رفته رفته در اسناد بین المللی مهمی تدوین و به ا لزامات معاهده ای تبدیل شدند .
2. مانند اینکه کوروش کبیر (در قرن هفتم قبل از میلا د) در زم ینة رفتار انسانی با اسیران جنگی دستوراتی دارد . وی دستور
داد مجروحین کلدانی مانند مجروحین سپاه ایران مداوا شوند. به نقل از:
Dieter Fleck & others , "The Hand Book of Humanitarian Law in Armed Conflicts", New York: Oxford
University Press, 1995, p. 12.
3. به عنوان مثال در جنگ بدر اسیری از پیامبر اکرم (ص ) تقاضای آزادی کرد و آن حضرت، وی را به شرط اینکه دیگر در
جنگ با مسلمانان شرکت نکند ، آزاد کر د. (مستدرک، ج 11 ، ص 120 ، ح 12587 ) و یا اینکه ایشان پس از فتح مکه تمام مردم
مکه اعم از رزمنده و غیر رزمنده را عفو کر دند . (کافی، ج 3، ص 512 ، ح 2 و ج 5، ص 10 ، ح 2 ) جهت اطلاع بیشتر رک.
محقق داماد ، مصطفی، جایگاه حقوق بشردوستانه در علم سیر اسلام، در بررسی تحولات اخیر بشردوستانه بین المللی :
مجموعه مقالا ت نخستین همایش حقوق بشردوستانه بین المللی در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، (دبیرخانه
.( کمیته ملی حقوق بشردوستانه، تهران، سرسم، 1382 ص 89
مجلة حقوقی / شمارة سی و هشتم/ بهار  تابستان 1387 94
4 فصل دوم از مقررات لاهه منظم به عهدنامة ،( ازجمله اعلامیة بروکسل 1874 (مواد 23 و 24
5 کنوانسیون 27 ژوئیة 1929 ژنو، 6 کنوانسیون سوم 1949 ،( چهارم مورخ 1907 (مواد 4 تا 20
، 8 به کنوانسیون های ژنو، از جمله مواد (مواد 1 ژنو 7 وبالاخره موادی از پروتکل اول الحاقی 1977
.( 47 و 75 ،46 ،45 ،44 ،43 ،6 ،5
بر پایة این مقررات، تنها رزمندگان و افرادی که رزمنده محسوب می شوند از وضعیت
9.( و از حمایت های مربوطه برخوردار می شوند (مادة 4 ک 3 و مواد 43 و 44 پا 1 « اسیر جنگی »
آنان علی رغم اینکه در مخاصمات مسلحانه شرکت داشته اند، تبهکار نیستند . انسانهای بی گناهی
هستند که در راستای سیاست دولت خود، در مخاصمات م سلحانه شرکت کرده اند؛ لذا شرکت
10.( آنان در مخاصمات مسلحانه قانونی است ( بند ( 2) مادة 43 پا 1
بر پایة این ملاحظات و اقتضای انسانیت، به محض اینکه رزمندة طرف مخاصمه و یا
سایر افرادی که رزمنده محسوب می شوند و دیگر به طور مستقیم در جریان نبرد قرار ندارند، در
- اختیار طرف مقابل قرار می گیرند، وضعیت اسیر جنگی آغاز می گردد . (مواد 4 و 6 ک 3 و 41
45 پا 1). طرف مخاصمه ای که سلاحش را به زمین گذاشته اس ت و وسیله ای برای دفاع از -44
خود ندارد، تسلیم شده است و یا به هر دلیلی قادر به نبرد و یا دفاع از خود نیست، نباید هدف
حمله قرار گیرد ( مادة 41 پاراگراف 1 پا 1، مادة 23 پاراگراف 1 مقررات لاهه )، وی باید اسیر
گرفته شود . بنابراین از لحظة آغاز اسارت تا خاتمة آن و ب ازگشت به میهن، جان، مال، سلامت
4. Project of an International Declaration concerning the Laws and Customs of War. Brussels, 27 August
1874.
5. Convention (IV) respecting the Laws and Customs of War on Land and its annex: Regulations
concerning the Laws and Customs of War on Land. The Hague, 18 October 1907, available at:
http://www. icrc. org/ihl. nsf/TOPICS?OpenView.
6. Convention Relative to the Treatment of Prisoners of War. Geneva, 27 July 1929, available at:
http://www. icrc. org/ihl. nsf/TOPICS?OpenView.
7. Geneva Conventions of 12 August 1949 Convention (III) Relative to the Treatment of Prisoners of
War. Geneva, 12 August 1949 available at: http://www. icrc. org/ihl. nsf/TOPICS?OpenView.
8. Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of
Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. at: http://www. icrc. org/ihl. nsf/
TOPICS?OpenView.
9. جهت اطلاع بیشتر رک.
Lapidoth Ruth , " Qui A Droit au Statut de Prisonnier de Guerre" Revue Generale de Droit International
Public, 1978, pp. 170 - 210. & Murphy Ray, " Prisoner of War Status and the Question of the
Guantanamo Bay Detainees" Human Rights Law Review, 2003, Vol. 3, pp. 257-278.
10 . رک.
Marko Sassoli & Others , "How Does Law Protect in War :Cases, Documents, and Teaching Materials
on Contemporary Practice in International Humanitarian Law "Geneva, ICRC , 1999,Vol. 1, p. 121.
95 مسئولیت بین المللی نقض حقوق ...
« قدرت اسیرگیرنده » . روحی و جسمی، شرافت و حیثیت آنان محترم و تحت حمایت است
13 و 14 ک 3). به این ، مسئول تضمین رفتار انسانی و احترام به اسیران جنگی است ( مواد 12
مفهوم که ملزم است اسیران سالم و مجروح را تحت مراقبت قرار دهد (مادة 15 ک 3)، آنان را در
شرایط انسانی نظیر نیروهای مسلح متبوع خود به مناطق امن و سپس به بازداشتگاههای دائمی
منتقل نماید ( مواد 19 و 20 ک 3). تفتیش و بازجویی اسیران جنگی به منظور شناسایی هویت
آنان مجاز ولی غارت اموال و یا کسب اطلاعات نظامی از آنان و شکنجه ممنوع است ( مواد 17 و
.( 18 ک 3
در ضمن تنها هدف از بازداشت اسیران جنگی ممانعت از شرکت آنان در مخاصمات
مسلحانه است بنابراین شرایط اسکان، زیست، بهداشت و مراقبت های پزشکی آنان باید نظیر
.( 30 و 31 ک 3 ،29 ،27 ،26 ،23 ،22 ، باشد (مواد 21 « قدرت اسیرگیرنده » نیروهای مسلح متبوع
افسران، زنان و سالخوردگان باید از رفتار ترجیحی برخوردار باشند ( مادة 14 و مواد 43 تا 45
ک 3). هر اسیر جنگی، حداکثر یک هفته پس از آنکه به بازداشتگاه منتقل شد (اعم ا ز بازداشتگاه
ترانزیت یا دائم ) و اعم از اینکه به دلیل بیماری یا جراحت به بیمارستان منتقل شده باش د) باید
بتواند طی کارتی که به وی داده خواهد شد خانواده و آژانس اطلاعات اسیران جنگی را از
« قدرت اسیرگیرنده » . وضعیت خود مطلع کرده و پس از آن به طور مستمر با آنان مکاتبه نماید
موظف است دسترسی اسیران جنگی به نمایندگان قدرت حامی و یا کمیتة بین المللی صلیب سرخ
و مقامات رسمی و امکان تداوم مکاتبة اسیران جنگی با بستگانشان را فراهم و فعالیت های دینی،
آموزشی، ورزشی و تفریحی آنان را تشویق نموده و امکانات لازم را در این جهت در اختیار آنان
.( 123 ک 3 ،122 ،71 ،70 ،38 ،35 ، قرار دهد (مواد 34
استفاده از نیروی کار اسیران جنگی در شرایط انسانی مجاز ولی بیگاری و بردگی ممنوع
است ( مواد 49 تا 57 ک 3). اسیران جنگی اهلیت حقوقی خود را حفظ کرده و در صورت لزوم
می توانند آن را به اجرا بگذارند (مادة 77 ک 3). در ازای این حمایت ها، اسیران جنگی مکلف
احترام بگذارند . نقض این « قدرت ا سیرگیرنده » هستند به مقررات حاکم در نیروهای مسلح
مقررات حسب مورد، تنبیه های انضباطی و یا مجازات قضائی به دنبال خواهد داشت ولی در هر
حال تنبیه بدنی فردی و یا دسته جمعی، تنبیه و مجازات های ظالمانه و خشن ممنوع است و اصل
.( دادرسی عادلانه باید مراعات گردد (مواد 80 تا 90 و مواد 95 تا 98 و مواد 99 تا 108 ک 3
مکلف است اسیران معلول و بیماران « قدرت اسی رگیرنده » ، علاوه بر تکالیف فوق الذکر
صعب العلاج را حین مخاصمات به میهن بازگرداند ( مواد 109 تا 113 ک 3). فوت، فرار موفق و
خاتمة مخاصمات مسلحانة فعال موجب خاتمة اسارت می شود و در انجام تکالیف فوق، تقابل
مجلة حقوقی / شمارة سی و هشتم/ بهار  تابستان 1387 96
118 تا 120 ک 3). ناگفته نماند، از یک سو، اسیر جنگی نمی تواند از حقوق ، نقشی ندارد ( مواد 91
اعطایی اعراض و یا اغماض نماید (ماده 7 ک 3) از سوی دیگر، نقض برخی از موارد پیش گفته
ازجمله قتل عمد، شکنجه و رفتار غیر انسانی، آزمایش های پزشکی و بیولو ژیکی، وارد آوردن درد
و رنج و یا جراحت ش دید جسم ی، وادار ک ردن اسی ر ب ه خدمت در نیروهای مسلح دشمن،
پا 1)، نقض (b) (4) محروم کردن اسیر از ح ق دادرسی ع ادلانه (مادة 130 ک 3 و مادة 85
عمدة حقوق بین الملل بشردوستانه (جنایت جنگی ) محسوب و موجب مسئولیت کیفری فردی
(مادة 129 ک 3) و مسئولیت بین المللی دولت خاطی می گردد. به طور کلی طرف های کنوانسیون
نسبت به نقض مقررات کنوانسیون مسئولند و نمی توانند با استناد به محاکمة افرادی که معاهده
را به نوعی نقض کرده اند از خود رفع تکلیف نماید (مادة 131 ک 3). طرف مخاصمه ای که
کنوانسیون را نقض نماید در صورت اقتضا، مسئول پرداخت غرامت است . دولتها مسئول همة
اعمال افرادی هستند که بخشی از نیروهای مسلح آنان را تشکیل می دهند. (مادة 91 پا 1 و مادة
3 کنوانسیون چهارم 1907 لاهه).
به علاوه، تمام دولتها م وظفند در برابر نقض این مقررات از خود واکنش نش ان داده و
دولت خاطی را وادار به مراعات آن نمایند (مادة 1 مشترک کنوانسیون های ژنو )؛ زیرا هدف غایی
از این مقررات مانند تمام قواعد حقوق بشری، حفظ کرامت انسانی و کاهش درد و رنج انسان ها
است. انسان هایی که ب ه دلایل خارج از ارادة خود در وضعیت آسیب پذیری قرار گرف ته و مستحق
حمایت اند. 11 مسئله ای ک ه در ط ول 10 سال اسارت اسیران ایرانی در عراق رعایت نشد و آنان
به شدیدترین وجه ممکن در معرض نقض های عمدة حقوق بین الملل بشردوستانه قرار گرفتند. 12
گفتار دوم
موارد نقض حقوق اسیران ایرانی در عراق
حال که اصول و قواعد حاکم بر حمایت از اسیران جنگی در حقوق بین الملل مورد بررسی
قرار گرفت، در ادامه تلاش خواهیم کرد با استناد به شهادت اسیران جنگی ایرانی، گزارش های
کمیتة بی ن المللی صلیب سرخ، دو گزارش هیأ ت های تحقیق دبیرکل سازمان ملل در سال های
1985 و 1988 از وضعیت اسیران جنگی ایرانی و عراقی و کتب خاطرات اسیران جنگی ایرانی، از
آنچه که بر اسیران ایرانی در بازداشتگاههای عراق گذشت، تصویری ارائه دهیم . هرچند بررسی
11 . جهت اطلاع بیشتر از این مقررات رک. علی داعی، مسئ ولیت بین المللی نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی در عراق،
.7- پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، شهریور 1386 ، ص 57
.59- 12 . رک. همان، ص 114
97 مسئولیت بین المللی نقض حقوق ...
دقیق و همه جانبة موارد نقض حقوق اسیران جنگی ایرانی د ر عراق در قالب این نوشتار
این موارد را .« مشتی است نمونة خر وار » امکان پذیر نیست ولی آنچه بیان خواهد شد در واقع
می توانیم به شرح ذیل خلاصه کنیم:
1 کوچ اجباری غیرنظامیان مناطق اشغالی و انتقال آنان به بازداشتگاههای اسیران
13 لازم به ذکر است که بخشی از اسیران ایرانی را .( جنگی (نقض مواد 49 و 84 ک 4
غیرنظامیان تشکیل می دادند. بخش اعظم آنا ن (حدود 1500 نفر ) غیرنظامیانی بودند (ازجمله
سالخوردگان و زنان و کودکان ) که در شهرهای مرزی و در تهاجم روزهای اول جنگ، از سوی
نظامیان عراقی بازداشت شده بودند، بخش دیگری از آنان (حداکثر حدود 500 نفر ) از ساکنین
مناطق مرزی کردنشین ایران بودند که در ترددهایی که به روستاهای مرزی عراق داشتند
دستگیر و یا از سوی گروه های معارض جمهوری اسلامی ایران دستگیر و به نظامیان عراقی
فروخته شده بودند.
2 بازداشت پزشک ان و بهیاران و اعضاء سازمان هلال احمر و انتقال آنان به سلول های
،38 ،33 ،29،30 ،25 ،22 ،21 ،17 ،16 ،14 ،13 ، انفرادی زندان های عادی عراق (نقض مواد 12
14.( 122 و 126 ک 3 ،77 ،71 ،70
3 رفتار غیرانسانی با مقا مات رسمی بازداشت شدة ایرانی (مسئلة اسارت شهید تندگویان
و تعدادی از مسئولین وقت وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران که به شهادت شهید تندگویان
،27 ،25 ،22 ،21 ،17 ،16 ،14 ،13 ، پس از تحمل 10 سال اسارت منجر شد ). (نقض مواد 12
15 .( 122 و 126 ک 3 ،121 ،77،120 ،71 ،70 ،38 ،30 ،29
4 اعدام اسیران جنگی و قتل عمد مجروحین : تقریباً هر رزمنده ایرانی که به اسارت
13. UN Doc. S/ 16962,The Report of a Mission Dispatched by the Secretary-General on the Situation of
Prisoners of War in the Islamic Republic of Iran and Iraq , January 1985, at para. 96 – 97.& Memorandum
from the International Committee of Red Cross to States Parties to Geneva Conventions of August 12,
1949 concerning the Conflict between Islamic Republic of Iran and Republic of Iraq; Geneva, May 7,
1983. at para. 2.
- رئیسی ، رضا، اسیر شمارة 339 : خاطرات اسیر آزاد شدة ایرانی خدیجه میرشکا ر، (تهران: حوزة هنری سازمان تبلیغات اسلامی،
.(1372
14. UN Doc. S/16962, op. cit., at paras. 103-105.
- شیر سلیمان، علی اکبر ، خروش خاموش : مروری بر زندگی آزادة سرافراز دکتر سید عباس پاک نژاد ، (یزد: مؤسسة انتشارات
97 . و شانکی، مریم، چشم در چشم آنا ن: خاطرات خواهر آزاده فاطمه ناهیدی ، (تهران: حوزه هنری - یزد، 1379 )، ص 137
.( سازمان تبلیغات اسلامی، 1375
15. UN Doc. S/16962, op. cit., at para. 99.
- عربلو، احمد، پرنده ای که با قفس پرواز کر د: زندگی نامة داستانی شهید محمد جواد تندگویان، (تهران: نشر شاهد، 1385 ). و
.( یحیوی، محسن، ده سال تنهایی، (تهران: دفتر حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، 1371
مجلة حقوقی / شمارة سی و هشتم/ بهار  تابستان 1387 98
نظامیان عراقی درآمده است مواردی از اعدام خود سرانه، قتل عمد مجروحین با زدن تیرخلا صی،
تلاش جهت اعدام اسیران که در مواردی ممانعت و مداخله سرباز یا افسر دیگر عراقی را به دنبال
داشته است (به قصد استفاده از اطلاعات رزمندگان ایرانی و یا از روی ترحم ) را یا شخصاً تجربه
کرده و یا به چشم خود دیده است . اگر نظ امیان عراقی مطمئن و یا مظنون می شدن د، رزمنده
ایرانی پاسدار است یا در هم ان خط مقدم جبهه او را به قتل می رساندند و یا در بغداد وی را از
دیگران جدا کرده و از سرنوشت وی دیگر خبری به دست نمی آمد. تکرار این گونه اقدامات که
جنایت جنگی و از شدیدترین نوع موارد نقض عمده کنوانسیون سوم محسوب می شود (ماده 130
16.( 12 و 13 ک 3 ، ک 3) قرینه ای بر سیستماتیک و گسترده بودن آن است (نقض مواد 4
5 ا نتقال اسیران ایرانی به بازداشتگاههای مخفی و یا زندان های عمومی عراق (نقض
122 و 126 ،121 ،120 ،71 ،45،70 ،38 ،30 ،29 ،27 ،25 ،22 ،21 ،17 ،16 ،14 ،13 ، مواد 12
17.( ک 3
6 بی توجهی به وضعیت اسیران مجروح و عدم مداوای آنان : نظامیان عراقی با
تهدید و ضرب و شتم اسیران مجروح را وادار به راه رفتن کرده و یا اینکه بدون توجه
به و ضعیت جراحت، آنها را روی زمین می کشیدند، ب ه داخل خودروهای نفربر پرت کرده
و یا از نفربر به پایی ن پرت می کردند، آنان را در سلولهای فاقد هرگونه امکانات بهداشتی
به همراه سایر اسیران سالم حبس کرده، با همان حال مورد بازجویی و شکنجه قرار
داده و در خودروهای روباز و زیر آفتاب داغ ساعتها در خیابان های شهرهای بین راه در
معرض تماشای مردم قرار می دادند تا اینکه در صورت زنده ماندن به بازداشتگاه منتقل
و آن گاه در صورت تشخیص پزشک عراقی در بهداری بازداشتگاه بستری می شدند . این
، رفتار با مجروحین در بسی اری از موارد موجب شهادت آنان می شد . (نقض مواد 15 ک 1
18.( 19 و 30 ک 3 ،13 ،12 ، 18 ک 2
16 . جهت اطلاع از اسناد به دست آمده از وزارت بهداشت عراق مبنی بر اعدام اسیران ایرانی در عراق از طریق حلق آویز رک.
علی داعی، همان، پیوست 2 ص 168 . جهت اطلاع از اظهارات شهود در مورد اعدام رزمندگان ایرانی پس از اسارت و قتل
. عمد مجروحین از طریق زدن تیر خلاصی رک. علی داعی، همان، ص 63
17. R - 1093, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp Romadi 1, 26,27 and 28 July 1981 at para.
20.
بیماران از جراحت مزمن ناشی از جنگ در عذاب بودند، وضعیت جراحت » : 18 . در گزارش صلیب سرخ در این باره آمده است
90 اسیر جنگی د ر این بازداشتگاه به شرح ذیل اس ت: 72 % شکستگی دست و پا که 16 مورد آن باید مورد عمل جراحی قرار
گرفته و احیاناً قطع شو د. 10 % دارای جراحات در ناحیة شکم هستندکه باید مورد عمل جراحی قرار گیرن د. 7% مبتلا به
جراحات در ناحیة جمجمه بودند که بعضی از آن ها به از دست دادن بخشی از استخوان جمجمة منجر شده اس ت. 5% یک
به نقل از: .«... چشم خود را از دست داده اند که عدم رسیدگی در بعضی موارد موجب کوری کامل شده است
R – 2853, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 9, 9,10 and 11 November 1985, at para. 12.
در گزارش هیأت تحقیق دبیرکل سازمان ملل در این باره آمده است:
99 مسئولیت بین المللی نقض حقوق ...
7 غارت اموال اسیران جنگی در آغاز اسارت و عدم استرداد آن هنگام بازگشت به میهن
19.( 40 و 119 ک 3 ، (نقض مواد 18
8 شرایط غیر انسانی انتقال اسیران ایرانی از منطقة نبرد به بازداشتگاههای ترانزیت و
دائمی و یا هنگام انتقال از بازداشتگاهی به بازداشتگاه دیگر : پس از اینکه رزمندگان ایرانی، در
اختیار نظامیان عراقی قرار می گرفتند (چه سالم و چه مجروح ) ابتدا چشم ها و سپس با سیم تلفن،
دست هایشان را از پشت می بستند و با ضربات قنداق تفنگ و لگد، با پای پیاده و یا در صورت
جراحت با کشیدن به روی زمین، به سمت مرکز تجمع نظامیان عراقی هدایت می شدند. در آنجا
اسیران جنگی را بدون سر پناه زیر آفتاب نشانده و از دادن آب هم دریغ می ورزیدند، سپس
نظامیان عراقی با گرفتن دست و پای اسیران ایرانی آنان را به داخل خودروهای نفربر پرت کرده
و ابتدا به پادگانی نظامی در شهرک تنومه (تنومه شهری است بین شلمچه و بصره که در فاصلة
5× 20 تا 30 کیلومتری بصره قرار دارد ) منتقل می کردند. در آنجا اسیران ایرانی را در اتاق های 10
زندانی میکردند، بسته به تعداد اسیران، گاهی 150 تا 170 نفر را در یک اتاق حبس می کردند
بدون اینکه آب یا غذایی به آنها بدهند یا به وضعیت مجروحین رسیدگی کنند . در بدو ورود نیز
عراقی ها با کابل و چماق به استق بال اسیران جنگی می آمدند. درب سلول ها 24 ساعته بسته بود .
گاهی یک نوبت به اسیران اجازه می دادند از سرویس بهداشتی کثیف و خون آلود آن جا، زیر
20.( 48 ک 3 ،47 ،46 ،24 ،20 ، ضربات کابل استفاده کنند (نقض مواد 13
9 نقض اصول مربوط به بازجویی اسیران جنگی ایرانی : در ا ین مورد کافی است بیانات
شادروان حاج آقا ابوترابی دربارة بازجویی و شکنجه را نقل کنیم؛ ایشان در این باره می گوید:
پس از اسارت، عراق ی ها شروع کردند به بازجوی ی و گفتند اگر درست پاسخ ندهی با میخ سرت »
را سوراخ می کنیم. اواخر شب دوباره آمدند و میخی را روی سرم گذاشتند و با سنگ بزرگی روی
به ما در مورد فوت اسیری در بازداشتگاه عنبر ( کمپ 8 ) به علت عدم رسیدگی پزشکی پس از حمله قلبی و اسیرانی که ...»
در نتیجه عدم معالجه کافی دچار معلولیت دائمی شده بودند اطلاعاتی داده شد . ما با اسیرانی ملاقات کردیم که با وجود نیاز به
جراحی به آنها اجازه عمل جراحی داده نمی شد... ما در میان اسیران ا یرانی عدم رسیدگی پزشکی مختلف، از جمله بیماری های
به نقل از: .«... مزمن، کاهش قدرت بینایی و شنوایی و سایر بیماری ها و درد و رنج فراوانی یافتیم
UN Doc. S/16962, op. cit., at paras. 142 – 145.
19 . جهت اطلاع از اظهارات شهود رک. علی داعی، همان ، ص 70 . جهت اطلاع بیشتر رک. عبدالملکی، صفر، داستان
ناتمام، (تهران: پیام آزادگان ، 1384 )، ص 106 . و محمدی ، حمید، بازداشتگاه موصل 3، (تهران: حوزة هنری سازمان تبلیغات
. اسلامی 1369 )، ص 14
20 . جهت اطلاع از اظهارات شهود رک. علی داعی ، همان، ص 71 . و اکبری، رحمت الله، زخم غزال : خاطرات بازداشتگاه 12
و 18 عراق ، (تهران: رسانش، 1383 )، (بستن دست و چشم و ضرب و شتم با قنداق تفنگ ص 22 ، عدم توجه به وضع
مجروحین، کشیدن روی زمین و یا وادار کردن آنان به پیاده روی، ص 23 ، پرت کردن اسیران به داخل نفربر، ص 23 ، عبور
.( دادن از تونل وحشت در تنومه عراق، ص 24
مجلة حقوقی / شمارة سی و هشتم/ بهار  تابستان 1387 100
آن م ی زدند. صبح هیچ نقط ه ای از سرم جای سالم نداشت و همه جایش شکسته و خون آلود
بود. پس از آن ما را به پشت مقر فرماندهی بردند و به سینه دیوار گذاشتند و سربازها آمادة
شلیک شدند اما پس از تهدیدهای فراوان، دست از سر ما برداشتند... بعد از انتقال به العماره ،
دوباره صحنة اعدام تکرار شد این بار فرمان آتش هم داده شد ولی افسر عراقی گفت دوباره تا
21.( 13 و 17 ک 3 ، نقض مواد 12 ) .«... فردا صبح به ما مهلت می دهد
10  فیلم برداری، مصاحبة رادیویی اجباری با دیکته کردن موارد آن، وادار کرد ن اسیران ایرانی
به توهین به مقامات متبوع خود، قراردادن آنان در برابر کنجکاوی های عمومی و گرداندن آنان در
22.( شهرهای عراق و عدم مراقبت از آنان در برابر حملة غیرنظامیان (نقض مواد 12 و 13 ک 3
11  رفتار خشن و ظالمانه، شکنجة جسمی و روحی، توهین و تحقیر اسیران ایران ی در
بازداشتگاههای موقت و دائمی عراق : در گزارش های کمیتة بین المللی صلیب سرخ در این باره آمده
470 اسیر به بازداشتگاه موصل 3 منتقل شدند . نگهبانان، اسیران ، در ششم مارس 1984 » : است
تازه وارد را به پشت اتاق یک منتقل کردند . در آنجا نگهب انان، ابتدا اسیران ایرانی را به نوبت بالای
سر بلند کرده و به زمین می کوبیدند. سپس با مشت و لگد آنها را مورد ضرب و شتم قرار می دادند .
پس از اینکه اسیر از جا بلند می شد، وی باید از بین ده ها سرباز مجهز به چوب و کابل عبور
می کرد.پس از آن، او مجبور بود همین رفتاری را که با او شده است ن سبت به سایر اسیران مشاهده
کند. علاوه بر سربازان، فرمانده و سایر افسران مسئول بازداشتگاه نیز در این کار مشارکت داشتند ...
موارد مورد ادعای اسیران ایرانی از سوی پزشک همراه هیأت مورد تأیید قرار گرفت . در این حادثه
23.( 13 و 46 ک 3 ، نقض مواد 12 ) .« دو اسیر چشم خود را از دست دادند
.( 21 . به نقل از: علیدوستی قزوینی، علی، خاطراتی پیرامون سید آزادگان ابوترابی، (تهران: عرش اندیشه، 1385
جهت اطلاع از اظهارات شهود رک. علی داعی، همان، ص 74 . و گروه تحقیق و پژوهش ستاد رسیدگی به امور آزادگان،
75 (بازجویی در استخبارات بغداد، - مقاومت در اسارت : دفتر ا ول، (تهران: ستاد رسیدگی به امور آزادگان، 1374 )، صص 76
آویزان کردن از سقف با وجود جراحت شدید از ناحیة پای چپ و ضرب و شتم با کابل و چوب در همان حال ). و عبدالهی
32 (بازجویی به همراه ضربات باتوم برقی و کابل در شهر - سرافراز، کمپ 9، (تهران: انتشارات کامیاب ، 1383 )، صص 33
.( نیسان عراق، بازجویی دوم در استخبارات بغداد با شوک الکتریکی و وادار کردن اسیران ایرانی به توهین به امام، ص 46
.162 - 22 . مقاومت در اسارت، همان، صص 163
23 . به نقل از:
R - 2065, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 4 [ Mosul 3 ], 23, 24 and 25 May 1984, at para.
20.
ضرب و شتم »: در گزارش بازدید نمایندگان صلیب سرخ از بازداشتگاه صلاح الدین (بازداشتگاه افسران ایرانی ) آمده اس ت
به نقل از: .« اسیران ایرانی و رفتار توهین آمیز نگهبانان عادی است
R - 2159, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 17, 7, 8 and 9 July 1984 at para. 20.
سربازها همواره چماق در دست دارند » : در گزارش بازدید نمایندگان صلیب سرخ از بازداشتگاه رمادی 1 در این باره آمده است
به نقل از: .« و به هر بهانه ای اسیران را مورد ضرب و شتم قرار می دهند و به آنان توهین می کنند
101 مسئولیت بین المللی نقض حقوق ...
12  س رکوب اعتراض اسیران ایرانی به شیوه های ظالمانه و خشن و استفاده از سلاح گرم
24.( علیه آنان (نقض مواد 12 و 13 ک 3
13  بی احترامی به شخصیت، شرافت و بی توجهی به سلامت روحی و جسمی اسیران
ایرانی، بی احترامی به زنان و سالخوردگان و توهین و تحقیر آنان؛ خانم فاطمه ناهیدی در این باره
سرگرد محمودی (فرماندة بازداشتگاه عنبر ) برای شکنجة ما، نوجوانان بسیجی را ...» : می گوید
می آورد جلوی اتاق خواهران و آنان را می زد و از آنها می خواست که به حضرت امام (ره) و یا
25.( نقض مادة 14 ک 3 ) .«... خواهران توهین کنند
26.( 44 و 45 ک 3 ،43 ، 14  بی احترامی به افسران (نقض مواد 14
15  حبس 17 تا 19 ساعتة اسیران ایرانی در اتاق هایشان در بازداشتگاههای فاقد
امکانات زیستی و بهداشتی کافی و عدم دسترسی دائم به سرویس های بهداشتی و عدم تأمین
R - 1093, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp Romadi 1, 26, 27 and 28 July 1981 at para. 20.
جهت اطلاع از موارد مشابه رک.
R -2139, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 8, 4, 5 and 6 July 1984, at para. 20.
R -2176, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 8, 24, 25 and 26 August 1984, at para. 20.
R -2014, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 2 [ Mosul 1], 9,10 and 11 November 1983, at
para. 20.
24 . جهت اطلاع از وقایعی که در بازداشتگاههای عراق من جر به قتل و جرح و نقض عضو اسیران ایرانی شده رک. علی
83 . این وقایع در اسناد ذیل نیز منعکس شده است: - داعی، همان، صص 89
UN Doc. S/16962, op. cit., at paras. 58-66.& No Number , ICRC Report on Visit to Prisoner of War
Camp 1 [Mosul 2] , 21 and 22 January 1983. R-1729, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp1
[Mosul 2 ], 22, 23 and 24 March 1983, at para. 20.& 2052, ICRC Report on Visit to Prisoner of War
Camp 1 [Mosul 2 ] , 22, 23 and 24 May 1984 .& R - 1828, ICRC Report on Visit to Prisoner of War
Camp 6 [Romadi 1] , 23, 24 and 25 May 1983, at para. 20.& R- 2175, ICRC Report on Visit to Prisoner
of War Camp 6 [Romadi 1], 8, 9 and 10 August 1984, at para. 20.
25. R -2065, ICRC Report, op. cit., at para. 20.
. برگرفته از: شانکی، مریم، همان، ص 107
26 . در مورد لزوم ادای سلام نظامی به سربازهای عراقی و رفتار توهین آمیز با افسران ایرانی رک.
R- 2127, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 5, 1, 2 and 3 June 1984, at para. 20.
در مورد شکنجة افسران از جمله آویزان کردن آنان از دست و یا پا در اتاق و یا در مقابل نور آفتاب و بستن به پنجره و سایر
شکنجه ها رک.
R - 2214, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 5, 22 ,23 and 24 September 1984 , at para. 20.
R - 2439, ICRC Report, op. cit., at para. 20.
شهاب الدین ....» : در مورد رفتار با افسران ایرانی در گزارش های بازدید صل یب سرخ از بازداشتگاه عنبر (کمپ 8 ) آمده است
شهبازی میگوید چهار نگهبان وی را به توالت بند یک برده و دست هایش را از پشت بستند، آ نقدر وی را زدند تا از دهان و
به نقل از: «. گوشش خون آمد
R - 1471, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 8, 27, 28 and 29 July 1982. at para. 20.
مجلة حقوقی / شمارة سی و هشتم/ بهار  تابستان 1387 102
27.( 27 و 29 ک 3 ،26 ،25 ،21 ، آب، غذا و لباس کافی (نقض مواد 13
16  عدم رسیدگی های پزشکی کافی و درمان بیماران و مجروحین که در مواردی منجر
28.( 30 و 31 ک 3 ، به فوت و یا نقص عضو اسیران ایرانی شده است (نقض ماده 12
29.( 17  ممنوعیت فعالیت های مذهبی، تفریحی، آموزشی و ورزشی (نقض مواد 34 و 38 ک 3
18  عدم رعایت شرایط مرب وط به استفاده از نیروی کار اسیران ایرانی و بیگاری کشیدن
30.( 57 و 62 ک 3 ،50 ، از آنان (نقض مواد 49
19  ممانعت از تماس با نمایندگان کمیتة صلیب سرخ و تهدید و ارعاب در این باره و
31.( 81 و 126 ک 3 ،80 ،79 ، عدم اجازه به اسیران ایرانی جهت انتخاب نماینده (نقض مواد 77
20  حاکمیت قوانین انضباطی خشک و شدید در بازداشتگاه، خارج از عرف نیروهای
32.( 82 و 86 ک 3 ، مسلح عراق و عدم رعایت قبح عقاب بلابیان(نقض مواد 41
27. UN Doc. S/16962, op. cit., at para. 138.
علاوه بر این ، اسیران ایرانی مجبور بودند روی یک پتو بر سطح سیمانی بخوابند که این مسئله و مدت طولانی داخل باش
16 تا 19 ساعت ) مشکلات جسمی فراوانی را برای آنان ایجاد می کرد. در گزارش های صلیب سرخ در این باره آمده اس ت: )
.«... این شرایط زیستی موجب کمر درد، سردرد، درد مفاصل و اختلال دستگاه گوارش اسیران ایرانی شده است ...»
R- 2662, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 2 [ Mosul 1] , 25, 26 and 27 March 1986, at
para. 17.
28 . در گزارش هیأت تحقیق دبیرکل سازمان ملل در این باره آمده است:
به ما در مورد فوت اسیری در بازداشتگاه عنبر ( کمپ 8 ) به علت عدم رسیدگی پزشکی پس از حمله قلبی و اسیرانی که ...»
در نتیجه عدم معالجه کافی دچار معلولیت دائمی شده بودند ، اطلاعاتی داده شد . ما با اسیرانی ملاقات کردیم که با وجود نیاز
به جراحی به آنها اجازه عمل جراحی داده نمی ش د... ما در میان اسیران ا یرانی عدم رسیدگی پزشکی مختلف، از جمله
.«... بیماری های مزمن، کاهش قدرت بینایی و شنوایی و سایر بیماری ها و درد و رنج فراوانی یافتیم
UN Doc. S/16962, op. cit., at paras. 142 – 145.
ناصر پشت هکانی دارای کارت 1803 و احمد رضا اسدی دارای کارت 7982 در اثر ...» : - در گزارش ص لیب سرخ آمده است
عدم رسیدگی پزشکی کافی فوت کردند . دکتر عراقی موضوع را تأیید کرد . پزشک همراه هیأت نیز علت فوت این افراد ر ا
.« تشخیص غلط کادر پزشکی بازداشتگاه تشخیص داد
R – 2251, Report on ICRC Visit to Iranian Prisoners of War in Tamuz Military Hospital,18 November
1984, at para. 10.
درست پس از بازدید قبلی صلیب سر خ.... همة اسیران ایرانی به دلیل ...» : 29 . در گزارش صلیب سرخ در این باره آمده است
برپایی مراسم مذهبی مورد ضرب و شتم قرار گرفتند . 100 نگهبان به همراه فرماندة خود وارد اتاق ها شده و اسیران را مورد
به نقل از: .« حمله قرار دادند. 60 نفر نیز به سلول انفرادی فرستاده شدند
R - 2014, ICRC Report, op. cit., at para. 20. See also R – 2121, ICRC Report on Visit to Prisoner of War
Camp 5 , 5 and 6 May 1984., at para. 14. & R – 2559, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 8 ,
3,4 and 5 December 1985, at para. 14.
30. R – 1093, ICRC Report, op. cit., at para. 12.
31. R – 2602,ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 6, 20,21 and 22 January 1986, at para. 20.
& R – 2322, ICRC Report on Visit to Prisoner of War Camp 7, 6 and 7 March 1985., at para. 20.
نگهبانان بازداشتگاه مقررات خود را اِعمال م ی کنند و در اِعمال آن » : 32 . در گزارش های صلیب سرخ در این باره آمده است
به نقل از: .« از آزادی کامل برخوردارند. ضرب و شتم اسیران جنگی و تحقیر و اهانت به آنان ادامه دارد
R – 2176, ICRC Report, op. cit., at par

/ 1 نظر / 55 بازدید
سپیده غفاری نمین

سلام ضمن تشکر از وبلاگ مفیدتان مزید امتنان خواهد بود نخستین کتاب به زبان فارسی در دنیا در حوزه حقوق مهاجرت را که با عنوان "حقوق مهاجرت" توسط انتشارات حقوقی جنگل با تألیف اینجانب به چاپ رسیده است معرفی نمایید. با تجدید احترام